Earste hobbel nommen!


Hjoed, yn de harksitting fan de beswierskriftekommisje fan de provinsje Fryslân, hat Sis Tsiis dúdlik útlein wêrom’t de provinsje der goed oan docht om te harkjen nei Sis Tsiis. Ek al is de termyn foar beswier tsjin de beliedsregel foar ûntheffingen fan ûnderwiis yn it fak Frysk neffens de spulregels al lang om. Ek al kinne jo neffens de spulregels fan it bestjoersrjocht gjin beswier meitsje tsjin beliedsregels. Ek al is Sis Tsiis neffens de spulregels gjin offisjele belangebehertiger fan skoallen dy’t ûntheffingen oanfreegje moatte. Want fûneminteel rjocht kin net kin altyd ferdigene wurde.

Stiene de ûntheffingen oan no ta yn it strieljend ljocht fan de langferwachte remeedzje tsjin it ferfal fan it ûnderwiis yn it Frysk, dat diskoers is trochbrutsen. De ûntheffingen sille fansels net liede ta fersterking fan de posysje fan it Frysk yn it ûnderwiis. De ûntheffingen sille meitsje dat skoalbestjoeren dy’t it belang fan ûnderwiis yn it Frysk net begripe koene of woene, befêstige wurde yn harren wjeraksjel: de provinsje sjocht it belang ommers ek net. En de ûntheffingen sille tsientûzenen skoalebern harren fûnemintele rjocht op ûnderwiis yn de eigen taal ûntnimme.

Deputearre Steaten kin net langer om de ûnwettigens fan harren ûnderwiisbelied hinne. De earste hobbel is dus nommen.

Wat no op de aginda fan Sis Tsiis stiet is it formalisearjen fan de boargeraksjegroep. As Sis Tsiis in stifting foar kollektive of algemiene belangen is, oftewol in belangebehertiger fan ûnderwiis yn it Frysk foar alle bern, dan kin Sis Tsiis tsjin eltse aparte ûntheffing dy’t jûn wurdt beswier meitsje. Mei alle kearen kâns dat dat beswier grûndearre achte wurdt. En mei wissens is Sis Tsiis dan in histoaryske pain in the ass foar Deputearre Steaten.

Sis Tsiis sil mei de fraksjes fan Provinsjale Steaten oerlizze oer hoe’t effektyf ûnderwiisbelied derút sjen moat. Ramtbetingsten foar sok belied binne dat oan alle bern yn Fryslân goed Frysk oanbean wurdt op skoalle. Allinne goed ûnderwiis foar bern yn guon gemeentes of allinne goed ûnderwiis foar bern út guon húshâldens, dy dêr’t Frysk praat wurdt, dat kin net. Underskied yn learoanbod op grûn fan blut & boden is ferbean en ûnderskied op thústaal falt allyksa ûnder diskriminaasje.

De ûntheffingesaak is al meld by it Kolleezje foar de Rjochten fan de Minske yn Utert. It Kolleezje kin helpe om de saak nei it Europeeske hôf foar de minskerjochten te bringen. Professor Ynternasjonale minskerjochten Yvonne Donders (Universiteit van Amsterdam) hat fersekere dat de saak fan Sis Tsiis in goede kâns makket. It benefterbliuwen yn it ymplemintearjen fan de ytlike ynternasjonale oerienkomsten dy’t ta goed ûnderwiis yn de eigen taal ferplichtsje, sil feroardiele wurde troch it hôf. Dan sille de Nederlânske oerheden twongen wurde om te dwaan wat se al desennia lang moatte: ûnderwiis yn it Frysk oanbiede oan alle bern yn Fryslân.

Advertisements
Posted in Uncategorized | 1 Comment

Minskerjochten foar ûnderwiis yn ’e eigen taal – besteane dy wol??


Jawis! Sis Tsiis ‘oerdriuwt’ net. En dat rjocht kin ôftwongen wurde by de rochter.

It rjocht op ûnderwiis yn de eigen taal is foar it earst formulearre op de Paris Convention fan de Unesco yn 1951 (kêst 1.212). Underwilens is it opnommen yn in rige ynternasjonale ferdraggen, mear en minder binend, dy’t Nederlân ratifisearre hat en dy’t dêrtroch ek ferplichtsjend binne foar alle legere oerheden yn Nederlân.

Sis Tsiis hat faker te meitsjen hân mei it fan ’e hân wizen fan it bestean fan in minskerjocht op ûnderwiis yn, yn dit gefal, it Frysk. Meastal kenne de skeptisy lykwols wol de ynstruminten fan de Ried fan Europa yn Straatsboarch. Hja hawwe ek wol ris heard fan it Europeeske hôf fan de minskerjochten.

Mar wat de Ried fan Europa sa bysûnder makket is dat hja net allinne de beskerming fan de minskerjochten biede as dy skeint wurdt, troch it hôf, mar dat hja pro-aktyf de minskerjochten fuortsterkje: dêr binne it hânfêst en it ramtferdrach foar. It binne ynstruminten foar “promoting of the human rights”.
Jo kinne dat fine op de webside fan de Ried fan Europa (www.coe.int) en ek yn ’e konsiderânsen fan de ynstruminten. Yn alle gefallen binne hânfêst en ramtferdrach doelberet opsteld as sprekbuizen fan de universele minskerjochten.

De fraach is hoe juridysk binend oft de universele minskerjochten binne. Kinne jo sokke rjochten ôftinge by de rjochter? Kin Sis Tsiis it rjocht op ûnderwiis yn it Frysk opeaskje?

Dy fraach, binne de minskerjochten binend, hat Sis Tsiis foarlein oan professor International Human Rights and Cultural Diversity Yvonne Donders (Universiteit van Amsterdam). Se binne absolút binend! Prof. Donders woe hast net leauwe dat it bestean kin dat yn Fryslân it ûnderwiis yn ‘e eigen taal net goed regele is.

Professor Donders tinkt dat de saak fan Sis Tsiis in goede kâns makket by it Europeesk hôf fan de minskerjochten.

 

Posted in Uncategorized | Leave a comment

tsien punten ‘ûntheffingen’

NL: tien punten ‘ontheffingen’

Frysk is in ferplicht fak op skoallen yn it basisûnderwiis en yn ’e ûnderbou fan it fuortset ûnderwiis.

Skoallen kinne, neffens de ûnderwiiswetten, in dielûntheffing foar it ferplichte fak Frysk freegje, “Bijvoorbeeld omdat er niet voldoende bevoegde leerkrachten zijn. Of omdat in de omgeving bijna niemand Fries spreekt.” (www.rijksoverheid.nl)

Provinsje Fryslân hat de ûntheffingen fêstlein yn in beliedsregel: alle skoallen yn it basis- en fuortset ûnderwiis moatte foar ein 2017 in lytsere of gruttere ûntheffing oanfreegje, fan gjin ûntheffing (Frysk lêzen en skriuwen leare) oant folsleine ûntheffing (gjin Frysk).

De funksje fan de ûntheffingen is dat “scholen gemakkelijker aan de kerndoelen Fries kunnen voldoen.” (taalplan.frl)

De kritearia foar takennen fan in lytsere of gruttere ûntheffing binne: de gemeente dêr’t de skoalle/skoalmienskip stiet, i.e. wurdt dêr mear/minder Frysk praat, en wat de skoalle docht en tinkt dwaan te kinnen oan it Frysk; de ûntheffing is fjouwer jier jildich.

De beliedsregel befettet gjin maatregel om it tal ûntheffingen foar it Frysk te ferminderjen nei fjouwer jier (‘groeimodel’) en gjin stimulâns, lit stean in ferplichting foar skoallen om yn ’e takomst mear oan it Frysk te dwaan. (Beliedsregel foar ûntheffingen)

In ‘groeimodel’, dat “het wenkend perspectief vormt” (Uitvoeringsplan Hert Holle Hannen), hat krekt ein 2018 in útgongspunt, nammentlik de jûne ûntheffingen sels, i.e. wat skoalle sizze oan it Frysk dwaan te sillen, mar noch net dien ha. (Uitvoeringsplan Hert Holle Hannen)

Der is gjin tafersjoch op it jaan fan Frysk op skoallen: de ûnderwiisynspeksje sil net dalik kontrolearje.

In eventueel ‘groeimodel’ ken gjin konkreet doel: “het lange termijndoel is dat de meeste Friese scholen zoveel mogelijk kerndoelen van het Fries weten te realiseren.” (Uitvoerings-plan Hert Holle Hannen)

In eventueel ‘groeimodel’ sil net jilde foar alle Fryske skoallen; mar inkeld en allinnich foar skoallen/skoalmienskippen dy’t yn gemeenten fêstige binne dêr’t neffens de Taaltatlas Frysk (dy’t net mear as in yndikaasje is) foldwaande Frysk praat wurdt. (Beliedsregel)

Provinsje Fryslân, ‘Beleidsregel voor het verkrijgen van ontheffing voor het vak Fries een het primair en voortgezet onderwijs’, Provinciaal Blad Nû. 3671, 26 juny 2015.

Download de tsien punten ûntheffingen as pdf

 

tien punten ‘ontheffingen’

Fries is een verplicht vak op scholen in het basisonderwijs en in de onderbouw van het voortgezet onderwijs.

Scholen kunnen, volgens de onderwijswetten, een deelontheffing voor het verplichte vak Fries vragen, “Bijvoorbeeld omdat er niet voldoende bevoegde leerkrachten zijn. Of omdat een de omgeving bijna niemand Fries spreekt.” (www.rijksoverheid.nl)

Provincie Fryslân heeft de ontheffingen vastgelegd in een beleidsregel: alle scholen in het basis- en voortgezet onderwijs moeten voor eind 2017 een kleinere of grotere ontheffing aanvragen, van geen ontheffing (Fries leren lezen en schrijven) tot volledige ontheffing (geen Fries).

De functie van de ontheffingen is dat “scholen gemakkelijker aan de kerndoelen Fries kunnen voldoen.” (taalplan.frl)

De citeria voor toekennen van een kleinere of grotere ontheffing zijn: de gemeente waar de school/scholengemeenschap staat, i.e. wordt daar meer/minder Fries gesproken, en wat de school doet en meent te kunnen doen aan het Fries; de ontheffing is vier jaar geldig.

>De beleidsregel bevat geen maatregel om het aantal ontheffingen voor het Fries te verminderjen na vier jaar (‘groeimodel’) en geen stimulans, laat staan een verplichting voor scholen om in de toekomst meer aan het Fries te doen. (Beleidsregel voor ontheffingen)

Een ‘groeimodel’, dat “het wenkend perspectief vormt” (Uitvoeringsplan Hert Holle Hannen),heeft pas eind 2018 een uitgangspunt, namelijk de gegeven ontheffingen zelf, i.e. wat scholen zeggen aan het Fries te zullen doen, maar nog niet gedaan hebben. (Uitvoeringsplan Hert Holle Hannen)

Er is geen toezicht op het geven van Fries op scholen: de onderwijsinspectie zal niet onmiddellijk controleren.

Een eventueel ‘groeimodel’ kent concreet doel: “het lange termijndoel is dat de meeste Friese scholen zoveel mogelijk kerndoelen van het Fries weten te realiseren.” (Uitvoeringsplan Hert Holle Hannen)

Een eventueel ‘groeimodel’ zal niet gelden voor alle Friese scholen; mar enkel en alleen voor scholen/scholengemeenschappen die in gemeenten gevestigd zijn waar volgens de Taaltatlas Fries (die niet meer dan een indicatie is) voldoende Fries gesproken wordt. (Beleidsregel)

Provinsje Fryslân, ‘Beleidsregel voor het verkrijgen van ontheffing voor het vak Fries een het primair en voortgezet onderwijs’, Provinciaal Blad Nû. 3671, 26 juny 2015.

Download de tien punten ontheffingen als pdf

 

Posted in Uncategorized | Leave a comment

Gjin fisy, gjin doel, gjin plan—mar de ûntheffingen gean gewoan fierder


Is der Frysk libben nei de ûntheffingen?
Abe de Vries, Friesch Dagblad, 28 septimber 2017, 23.

De provinsje seit de ûntheffingen foar Frysk ûnderwiis yn fjouwer jier wer ôfbouwe te wollen. Mar in plan is der noch net. It ‘nije’ Frysk ûnderwiisbelied moat net rêste op twang, mar op rjocht.
Iepenje it artikel

 


Onvoldoende aandacht voor Fries op scholen
Jan Ybema, Friesch Dagblad, 30 septimber 2017, 1.

Zo’n drie kwart van de basisscholen in Fryslân doet niet genoeg aan het vak Fries. Dat is althans de tussenstand van de inventarisatie die de provincie laat uitvoeren. Gedeputeerde Sietske Poepjes kiest er niet voor om verbetering van bovenaf af te dwingen.
Iepenje it artikel

 


Groeimodel moet niveau van Fries op basisscholen vooruithelpen
Jan Ybema, Friesch Dagblad, 30 septimber 2017, 31.

Uit een inventarisatie van de provincie blijkt dat drie kwart van de basisscholen onvoldoende doet aan het vak Fries. Met deelontheffingen wil gedeputeerde Sietske Poepjes vanaf nu werken aan een groeimodel.
Iepenje it artikel

 

Posted in Uncategorized | Leave a comment

Hearsit beswier tsjin ûntheffingen


Tongersdei 5 oktober, 13:30, Provinsjehûs

Yn maaie hat Sis Tsiis in beswier yntsjinne by Deputearre Steaten fan Fryslân. Sis Tsiis is it net iens mei it ûntheffingsbelied dat skoalbestjoeren frijstelt om les te jaan yn it ferplichte fak Frysk. Sis Tsiis is it net iens mei it net ymplemintearjen fan in lange rige fan ynternasjonale ferdraggen dy’t ta goed ûnderwiis yn de memmetaal ferplichtsje.

Underwiis yn de memmetaal is in minskerjocht. It kin net sa wêze dat Deputearre Steaten in minskerjocht fan tafel feit om’t De Haach yn ’e ûnderwiiswetten set hat dat Frysk in ferplicht fak is, dat is sa, mar dat der ûntheffingen komme moatte.

Oan sokke wetjouwing hawwe jo neat. Fryslân kin en moat nee sizze. Fryslân moat en kin it better dwaan as dat De Haach.

De hearsit fan de beswierskriftekommisje is iepenbier.
Jo kinne ús helpe om de beswierskriftekommisje derfan te oertsjûgjen dat de stap nei goed ûnderwiis yn it Frysk in lytsenien is:
erken de minskerjochten, jou ús ûnderwiis yn it Frysk.

Tongersdei 5 oktober 2017
fan 13:30 oant 14:15 oere
Yn it Provinsjehûs
Twibaksmerk 52, yn Ljouwert

Foar mear ynformaasje, mail sistsiis2016@gmail.com

Wy rekkenje op jo oanwêzigens!

 

Posted in Uncategorized | Leave a comment

In skandalige stap tebek!

Rede út namme fan Sis Tsiis, Reaklif, 23 septimber 2017
André Looijenga (Ljouwert), a.r.looijenga@gmail.com

Bêste minsken!
Fan ’e middei binne wy fan stasjon Koudum-Molkwar nei it Reaklif rûn. Wy hawwe dat ein kuiere om mei in fleurich sin te demonstrearjen foar better ûnderwiis yn de Fryske taal; en as waarmrinnen foar in gruttere manifestaasje ein dit jier. Wy fan it boargerinisjatyf Sis Tsiis binne der wiis mei dat wy hjoed ynheakje kinne by de betinking op it Reaklif om yn ’e pleit te gean foar it gelikense rjocht op Frysk ûnderwiis.

Goed Frysk ûnderwiis is in bernerjocht! It is in minskerjocht om ûnderwiis te krijen yn jins eigen taal. Yn ynternasjonale hânfêsten en ferdraggen is dan ek ôfsprutsen dat ‘in substansjeel part’ fan ús ûnderwiis yn it Frysk plakfine moat. Nederlân hat him dêroan ferbûn. Wy witte lykwols allegear: op dit stuit komt fan sa’n ‘substansjeel part’ ûnderwiis yn it Frysk yn hast alle gefallen neat op ’e hispel. Desimber ferline jier brocht de Rie fan Europa dêr in rapport oer út, en it die bliken dat Nederlân noch hieltyd fierste min docht foar de kwaliteit en de tagonklikens fan ûnderwiis yn it Frysk.

Ik wit dat der fansels ek moaie dingen te sizzen binne oer it Frysk yn it ûnderwiis. De ôfrûne jierren binne in stikmannich doarpsskoallen Trijetalige Skoallen wurden, dy’t hiel goed wurk út ’e wei sette. Trijetalige Skoallen dy’t hooplik op wei binne om it Frysk te behanneljen as lykweardich oan it Nederlânsk, – soks jout by de bern in hiel positive ympuls oan de wurdearring fan it Frysk én fan oare talen en kultueren. Foar in ûntwikkeling ta selsbewuste Frysktalige minsken, moat it Frysk op skoalle ommers – op syn minst – lykweardich wêze oan it Hollânsk! Wie soks mar foar alle bern beskikber …!

Mar de deistige praktyk is yn de measte gefallen hiel oars. Skoallen kinne tsjintwurdich hiel maklik by de Provinsje ûntheffing oanfreegje om minder Frysk te jaan as dêr’t se wetlik ta ferplichte binne. Troch it takennen fan dy ‘parsiële ûntheffingen’ wurdt oan skoalbestjoeren in útwei jûn om inkeld mar op it leechste nivo yn te setten by it fak Frysk. En dat is belied dat mei mooglik makke wurdt troch de FNP …! As koälysjepartij is it Frysk Nasjonale Partij meiferantwurdlik foar it sa-goed-as-ôfskaffen fan it fak Frysk op ‘in substansjeel part’ fan de Fryske basisskoallen.

De ûntheffingen skeine it bernerjocht op goed ûnderwiis yn en oer jins memmetaal. No’t in flink part fan de skoallen ûntheffingen kriget om minder Frysk te jaan, soarget dat foar noch ûngelikensere kânsen om goed Frysk te learen. It seit himsels: dat is in skandalige stap tebek!

Sa moat it nét! It kin en moat folle better! In pear driuwende suggestjes foar de ferantwurdlike deputearre Sietske Poepjes en foar de Steatenfraksjes:
Meitsje in ein oan it ûntheffingebelied! Soargje der einlings ris foar dat der foar it fak Frysk in ynspeksje komt, dy’t oer de kwaliteit fan it ûnderwiis like strang is as foar oare krekt sa essinsjele fakken as Nederlânsk en rekkenjen. It moat foar ûnderwizers better mooglik makke wurde om har goed by te skoaljen foar Frysk; en dêrneffens moatte hja dan fansels ek better betelle wurde. Dêrneist noch: dy moaie Trijetalige Skoallen steane foaral op it plattelân en wurde dêrtroch bot bedrige troch skaalfergrutting en ‘krimp’; nei in fúzje mei oare skoallen soe de nije skoalle ferplichte wêze moatte om krekt sa’n talich en Frysksinnich profyl te hawwen.

Wy fan Sis Tsiis hawwe dit foarjier in tige wiidweidich beswierskrift opsteld oer it minskerjocht op goed Frysk ûnderwiis; meikoarten wurdt dat hooplik einlings troch de Provinsje yn behanneling nommen. Mar wy sille fierder demonstrearje. Want, goed Frysk ûnderwiis is in bernerjocht! Foar alle bern yn Fryslân, sawol Frysktalich-fan-hûs út as woartele yn Fryslân mei in oare memmetaal. Elts basisskoallebern is ommers tûk genôch om Frysk leare te kinnen; jou harren dus allegear in likense kâns om mei goed Frysk ûnderwiis in folsleiner minske te wurden. Alle Fryske bern hawwe in gelikens rjocht om ús Fryske taal goed lêzen, skriuwen en praten te learen!

 

Posted in Uncategorized | Leave a comment

Sis Tsiis & de lobby op it Fryske taal- en ûnderwiismêd

Minskerjochten en demokrasy binne ynherint ferfrissele. “Democracy is one of the universal core values and principles of the United Nations”, seit it Buro fan de Hege Kommissaris fan de Feriene Naasjes. Oarsom is it respekt foar minskerjochten in ûnmisber elemint fan demokrasy.

Demokrasy is net sasear it geregeldwei hâlden fan earlike ferkiezingen; de kearn fan demokrasy is meibeslissingsrjocht. Demokrasy is yn essinsje debat, partisipaasje fan elkenien yn de beslútfoarming, it net útsluten fan de minderheidsstânpunten—de mearderheidsregel is in ymperfekte manier fan ferwêzentlikjen fan demokrasy—en konsensus sykjen. Dêrtroch needsaket demokrasy ta beskikberens fan ynformaasje. De demokrasy yn de iepenbiere sfear bestiet út hoe’t engazjearre boargers ynformaasje beskikber meitsje en ynformaasje op iepenbiere wize nei inoar oerdrage.

Der sit in gapjend gat yn it Fryske debat oer it ûnderwiis yn de Fryske taal. Wy hawwe it oer boargerskipsûnderwiis en it Wilhelmus, of oer ynternasjonalisearring, mei serieuze kearndoelen foar de Ingelske taal. Mar wy hawwe it net oer it Frysk yn it ûnderwiis: de opfettingen fan de boargers ferspriede har net en komme net oan by it provinsjebestjoer.

De provinsje lit him wol byprate troch de aparte skoalbestjoeren—ien fan de wichtichste faktoaren foar súksesfolle ymplemintaasje fan ûnderwiisbelied is ommers: jou it skoalbestjoer it gefoel dat se it belied krije dêr’t se sels om frege hawwe—mar dêr’t it de politike ynformearring oangiet is der sa goed as neat. No en dan stelt de fraksje fan de Fryske Nasjonale Partij krityske fragen oer it ûnderwiis yn it Frysk oan it provinsjebestjoer, mar de FNP seit isolearre te stean en machtleas. Harren fragen bringe gjin diskusje op gong.

Underwilens bestiet der al desennialang in komplisearre netwurk fan ynfloed. Foar in part is dat fia iepenlike politike consultancy fan de Fryske Akademy, Mercator, Cedin en besibbe organisaasjes, dy’t faak wat fan de wrâld lykje en in wat alternatyf nijs- en ynformaasjenetwurk represintearje. Mar sels as dy klups opsetlik disynformaasje ferspriede en oan it provinsjebestjoer oerlangje, bygelyks troch tendinsjeus taalûndersyk, is dat noch altyd minder skealik foar de demokrasy as lobby.
Elkenien hat yn in demokrasy it rjocht om syn folksfertsjintwurdiger syn ideeën oer it beskaat issue te fertellen en sa de beslútfoarming te beynfloedzjen. Ek lobbygroepen sizze gewoanlik dat hja oan ’e demokrasy bydrage, ommers se beynfloedzje mei har fisy de oerheid. Mar lobbye, it organisearre oertsjûgjen fan de oerheid om de winske aksje te ûndernimmen en in wet of regel oan te nimmen of ôf te wizen, giet feitlik net oer ynfloed. It giet oer tagong. It giet oer it kennen fan de juste persoanen en de mooglikheid om op it juste momint derby te wêzen. Mei oare wurden, lobby wurket troch privilezjearre tagong fan faak figueren dy’t al jierrenlang kontakten ûnderhâlde, it old bewegers network, en ferburgen ynfloed, want selden steane de gewoane boargers derneist. Lobby is beynfloeding fan de beslútfoarming en de opiny op in manier dy’t de minsken net iens sjen kinne.

Oer de saak fan de Fryske taal en it Fryske ûnderwiis mei fansels net beslist wurde yn efterkeamerkes. In minskerjochtesaak ûnderstelt in folslein demokratysk proses. It debat oer ûnderwiis yn it Frysk heart thús yn it iepenbiere debat en de beslútfoarming moat iepenbier en transparant wêze. Dat betsjut dat alle petearen fan Sis Tsiis mei de oerheid iepenbier binne, mei sichtbere aginda’s en neat yn ’e mouwen en jo kinne gewoan mei ús mei as jo wolle. It ûnderwiis yn it Frysk giet ús allegearre oan.

 

Posted in Uncategorized | Leave a comment